نشست نقد و بررسی کتاب «هنر عصر آهن ایران» با همکاری باغ موزه نگارستان، کمیته ملی موزه‌های ایران و نشر شورآفرین و با حضور نویسنده کتاب دکتر صدرالدین طاهری، پنجشنبه ۲۷ دی‌ ۱۳۹۷در باغ موزه نگارستان دانشگاه تهران برگزار شد.

جلسه با خوش‌آمدگویی احمد محیط طباطبایی رئیس کمیته ملی موزه‌های ایران و سپاسگزاری از مسئولان مدیریت امور فرهنگی و اجتماعی دانشگاه تهران و باغ موزه نگارستان برای همیاری در برپایی این‌گونه نشست‌های تخصصی آغاز شد.

نخستین سخنران این نشست، دکتر روح‌الله شیرازی رئیس پژوهشکده باستان‌شناسی کشور بود؛ وی در ابتدا به شماری از ارزش‌های کتاب «هنر عصر آهن ایران» اشاره کرد. از دیدگاه او در این کتاب مجموعه مدونی از محوطه‌های باستان‌شناختی عصر آهن فهرست شده و تمامی محوطه‌هایی که دارای آثار یا لایه‌هایی از آن دوران بوده‌اند معرفی شده است. همچنین تصاویر پرشماری از آثار هنری عصر آهن که نویسنده از مخازن موزه‌های جهان گردآوری کرده، به‌ویژه آثاری که تاکنون در دسترس نبوده‌اند، می‌تواند به پژوهندگان حوزه هنر باستانی ایران برای فهم بهتر هنر این دوره یاری برساند. ارجاع به شمار بسیاری منابع اصلی و دست اول نشان می‌دهد که از دیدگاه کتاب‌شناسی نیز این اثر از غنای کافی برخوردار است. چنین امتیازات مهمی، این کتاب را برای دانشجویان باستان‌شناسی و پژوهشگرانی که با عصر آهن سر و کار دارند، به منبعی سودمند و خواندنی بدل ساخته است.

در ادامه، دکتر روح‌الله شیرازی با اشاره به تمرکز این کتاب بر روی مرزهای کنونی ایران، پیشنهاد کرد در امتداد این پژوهش به ورای مرزهای سیاسی کنونی ایران توجه شود و ارتباطات بینافرهنگی ساکنان فلات ایران با همسایگان خود به ‌ویژه در شمال و شمال‌شرقی (همچون فرهنگ آندرونوو، فرهنگ یاز و…) مورد بررسی قرار گیرند و برپایه داده‌های باستان‌شناختی گردآمده در این کتاب جدول گاهنگاری تطبیقی عصر آهن ایران ترسیم شود.

سپس، مهندس سید محمد بهشتی رئیس اسبق سازمان میراث فرهنگی کشور به سخنرانی پرداخت. وی با اشاره به بیش از دو دهه فعالیت خود در بخش‌های گوناگون حوزه میراث فرهنگی ایران، با ذکر مثال‌ها و تشبیهاتی به تفاوت‌های آشکاری در میان پژوهشگران رشته باستان‌شناسی اشاره کرد.

به باور مهندس بهشتی، گروه پرجمعیتی از باستان‌شناسان عمر خویش را در راه کاوش، مطالعات میدانی و بررسی محوطه‌های باستانی صرف می‌کنند، اما کمتر تمایل به نوشتن و انتشار تجربیات یا یافته‌های خود دارند اما گروهی دیگر نیز در این حوزه فعالند که شمار کمتری دارند، آنها برپایه داده‌ها و یافته‌های کاوش دست به تدوین نظریه و ساختن چشم‌اندازی کلی از هنر یک دوره باستانی می‌زنند و تلاش دارند به پرسش‌های جدی ما درباره جهان باستان پاسخ بگویند.

وی تاکید کرد: کار افرادی که در این راه قدم می‌گذارند بسیار دشوار اما در عین حال سودمند است. از این ‌رو انتشار کتابی تازه درباره هنر دوران مهمی همچون عصر آهن را باید تحسین کرد و دارای ارزش و اهمیت دانست. به ‌ویژه بدین‌ سبب که فهرست همه محوطه‌های باستانی، اسناد و مدارک بسیار، تصاویر آثار هنری و رفرنس‌های مهم عصر آهن در این کتاب گردآوری شده است. متخصصین هنر باستانی ایران نیز باید مطالب چنین کتابی را نقد کرده و به کامل‌تر شدن آن یاری برسانند.

همچنین امانتداری نویسنده در انتقال اطلاعات ارائه ‌شده توسط کاوشگران عصر آهن به محققان بعدی نیز شیوه‌ای ارزنده و ستودنی است.

سخنران بعدی این نشست، نویسنده کتاب «هنر عصر آهن ایران» دکتر صدرالدین طاهری بود؛ وی کم‌توجهی به هنر و فرهنگ باستانی ایران در برنامه آموزش رسمی مدارس و دانشگاه‌ها را آفتی دانست که سبب ناآشنایی جامعه ایران با ریشه‌های کهن خود شده و آسیب‌های هویتی بسیاری را به بار آورده است.

وی تصریح کرد: پیشینه دیرپای سکونت در دوره پارینه‌سنگی، و دستاوردهای درخشان نیاکان ما از آغاز نوسنگی تا پایان عصر آهن برای بسیاری از ایرانیان هنوز ناشناخته است؛ تا جایی که اکثریت مردم ایران حتی در محافل آکادمیک آغاز زندگی در فلات ایران را همزمان با مهاجرت اقوام آریایی می‌دانند، در حالی که هنگام ورود آسیاتیک‌ها و آرین‌ها، بومیان فلات ایران دست کم هشت هزار سال سابقه یکجانشینی، فرآوری خوراک و معماری داشتند و ساکنان شهرهای بزرگ فلات ایران به ریخته‌گری پیشرفته آلیاژهای فلزی، تولید کالاهای گوناگون و تجارت در گستره‌ای از دره سند تا میان‌رودان مشغول بودند.

از این‌رو انتشار کتاب‌ها یا مقالاتی که بتواند غنا و ژرفای هنر باستانی ایران را آشکار سازد از مهم‌ترین وظایف کنونی باستان‌شناسان و پژوهشگران هنر ایران است. در این میان عصر آهن به‌سبب آن که مهد پاگرفتن اتحادیه‌های نیرومند منطقه‌ای و گذار به دوران تاریخی است اهمیتی دوچندان دارد.

وی در ادامه اشاره کرد: تاکید بیش از حد بر هفت یا هشت محوطه بزرگ و مشهور سبب می شود فرهنگ‌های باستانی گسیخته و پراکنده دیده شوند، بنابراین در این کتاب برای نخستین بار صد و شصت محوطه شناخته‌شده از عصر آهن بررسی شده‌اند و تصاویری از آثار آنها که در بیش از پنجاه موزه و ده‌ها مجموعه خصوصی جهان پراکنده‌اند گردآوری شده تا خواننده بتواند به فهم کامل‌تری از کلیت فرهنگی آن دوران دست یابد. همچنین برای چهار حوزه مهم جغرافیایی عصر آهن نقشه‌هایی تهیه شده که مکان دقیق محوطه‌ها و ارتباط فضایی آنها را مشخص می‌کند. از دیگر ویژگی‌های این کتاب می‌توان به بحث درباره وضعیت سیاسی ـ اجتماعی و نژادی فلات ایران در عصر آهن، دسته‌بندی شیوه‌های تدفین، معرفی توانایی‌های فن‌شناختی هنرمندان آن دوره و نگاه جداگانه به جنبه‌های گوناگون هنرهای رایج (همچون معماری، فلزکاری، سفالگری، زیورسازی، پارچه‌بافی و عاج‌تراشی) اشاره کرد.